Łemkowszyzna - krótka charakterystyka

Łemkowszczyzna obejmuje obszar Beskidu Niskiego i częściowo Sądeckiego. Zahacza o niewielki fragment zachodnich Bieszczad. Na swoim głównym obszarze, jeszcze w latach 30-tych XX w. populacja Łemków zdecydowanie dominowała na polską i sięgała nawet 150 tys. mieszkańców. Więcej było wsi rdzennie łemkowskich niż polskich.

Łemkowie charakteryzują się przeciętnym wzrostem. Nie reprezentują jednolitych, wyróżniających cech antropologicznych, mimo domieszki genów pasterzy wołoskich. To, co Łemków jednoczy to obyczaje, ubiór i mowa. Pierwotnie zwali siebie Rusakami. Miano Łemków przyszło później; jako wyłoniona z języka potocznego nazwa zwyczajowa. Słowo „łem” lub „nem”, często używane przez ten lud, stało się najpierw, jako „Łemko” ich przezwiskiem. Po czasie uznali je już za swoje. Poprzez silne poczucie odrębności narodowej ludność łemkowska długo zachowała swoją kulturę, obyczaje i język, co również obecnie kształtuje egzotyczny klimat tej krainy.

Łemkowska mowa wywodzi swe korzenie z języka Ukraińskiego, jednak wyraźnie się odeń różni. Uległa znaczącym wpływom języków słowackiego i polskiego. Można w niej wyróżnić również elementy rumuńskie i madziarskie. Łemkowski język nie posiada wyróżnionego trzonu literackiego. Stanowi raczej zróżnicowaną, przenikającą się wzajemnie grupę gwar.

Z uwagi na swój wiejski charakter na łemkowszczyźnie dominowało rolnictwo i hodowla. Zarówno tutejsza ziemia jak i klimat nie sprzyjają kulturze agrarnej, zatem lud żył skromnie. Biedę potęgowało również znaczące rozdrobnienie gospodarstw i gęste zaludnienie. Łemkowie dysponowali jedynie prymitywnym, tradycyjnym wyposażeniem. Zboże żęto sierpem, młócono cepami, ziemniaki kopano motyką. Kosa weszła do użytku dopiero na początku XX w., niemal równocześnie z mechanicznymi młocarniami. Co bogatszy chłop używał wołu lub koni jako siły pociągowej. Biedniejsi wykorzystywali w tym celu krowy. Istotnym wsparciem łemkowskiej gospodarki była eksploatacja zasobów leśnych, głownie wyrąb i zwózka drewna. Wykarczowane tereny wypalano. Powstawały tam później użyteczne pastwiska.

Ze względu na niską kulturę rolniczą Łemkowie musieli szukać innych zajęć. Zostawali drwalami, produkowali wyroby drewniane. Gonciarstwo stało się popularną i dochodową branżą. Powszechnie zajmowali się tkactwem i przędzeniem, głównie na własne potrzeby. W Bielance produkowano dziegieć, wykorzystywany w ludowej medycynie. W Łosiu – maź drzewną. Nowica, Leszczyny i Przysłupie słynęły z wyrobów z drewna: sztućce, zabawki. W Leszczynach i Nowicy działali wędrowni szklarze. Na całej Łemkowszczyźnie produkowano kamienie młyńskie, żarna, osełki i brusy.

Przyjezdnym Łemkowszczyzna będzie się kojarzyła z cerkwiami, które występują tutaj w niespotykanej ilości – dosłownie wszędzie. Łemkowie przyjęli powszechnie prawosławie dopiero w latach 20-stych. Wcześniej należeli do kościoła grekokatolickiego. Migracja do obszaru prawosławia spowodowała potrzebę budowania nowych cerkwi, stąd niemal w każdej, nawet najmniejszej wsi spotkać można przynajmniej dwie charakterystyczne świątynie obrządków wschodnich.